Hướng dẫn phòng và xử lý cúm gà cho người chăn nuôi gia cầm

Cúm gà (Avian Influenza) là một trong những bệnh nguy hiểm nhất đối với ngành chăn nuôi gia cầm. Tại Việt Nam, cúm gà H5N1 xuất hiện lần đầu năm 2003 và đã gây thiệt hại nghiêm trọng với hơn 56 triệu con gia cầm phải tiêu hủy. Theo số liệu từ WHO, từ năm 2003 đến 2022, Việt Nam đã ghi nhận nhiều ca nhiễm cúm gà sang người với tỷ lệ tử vong lên tới 50%.

Đối với người nuôi gà, nguy cơ nhiễm cúm gà càng cao hơn vì gà thường tiếp xúc trực tiếp với chim hoang dã – nguồn lây truyền chính của virus. Theo nghiên cứu từ University of California Davis và CDC, đàn gà thả vườn có nguy cơ phơi nhiễm cao hơn gà nuôi công nghiệp do mức độ an toàn sinh học thấp hơn. Hiểu rõ về bệnh và biết cách phòng ngừa là điều cực kỳ quan trọng để bảo vệ đàn gà và sức khỏe gia đình.

Cúm gà là gì và tại sao nguy hiểm

Cúm gà là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus cúm A gây ra, ảnh hưởng đến gia cầm như gà, vịt, ngan, ngỗng. Virus cúm A có nhiều chủng khác nhau, trong đó chủng H5N1 độc lực cao (Highly Pathogenic Avian Influenza – HPAI) là nguy hiểm nhất, có thể gây chết đến 100% đàn gia cầm nhiễm bệnh theo CDC và các tổ chức thú y quốc tế.

Đặc biệt đáng lo ngại, virus cúm gà có thể lây sang người qua tiếp xúc trực tiếp với gia cầm bệnh, phân của chúng hoặc môi trường bị ô nhiễm. Tại Việt Nam, các trường hợp nhiễm cúm gà sang người thường xảy ra ở những người trực tiếp chăn nuôi, giết mổ hoặc tiếp xúc gần với gia cầm bệnh. Mặc dù chưa có bằng chứng về lây lan bền vững từ người sang người, nhưng virus vẫn có khả năng đột biến và tạo ra chủng mới nguy hiểm hơn.

Virus cúm gà lan truyền cực nhanh trong đàn gia cầm. Theo University of Minnesota Extension, chỉ cần một con gà nhiễm bệnh có thể lây cho cả đàn chỉ trong vài ngày. Virus lây truyền qua nhiều đường: tiếp xúc trực tiếp giữa gà với gà, qua phân và dịch tiết của gà bệnh, qua thức ăn nước uống bị ô nhiễm, qua thiết bị chăn nuôi, qua chim hoang dã, và thậm chí qua quần áo giày dép của người chăn nuôi.

Triệu chứng cúm gà ở gia cầm

Nhận biết sớm triệu chứng cúm gà là chìa khóa để hạn chế lây lan. Theo hướng dẫn từ CDC và Michigan State University Extension, các dấu hiệu cần chú ý bao gồm:

Triệu chứng cấp tính nghiêm trọng:

• Chết đột ngột hàng loạt mà không có dấu hiệu rõ ràng trước đó – đây là dấu hiệu đặc trưng nhất
• Gà uống nước ít hơn bình thường hoặc ngừng uống nước trước khi chết
• Nhiều con gà chết trong vòng 24 giờ (từ 2 con trở lên) đồng thời đàn còn lại có triệu chứng bệnh

Triệu chứng lâm sàng điển hình:

• Sốt cao, gà uể oải, lông xù, không muốn di chuyển
• Mào và mề chuyển tím, khô, teo lại
• Chân và da chuyển màu tím do xuất huyết dưới da
• Khó thở, thở há mỏ, thở rít, khạc nhẹ
• Tiêu chảy nặng, phân màu xanh hoặc trắng
• Sụt giảm đột ngột hoặc ngừng đẻ trứng hoàn toàn
• Sưng phù vùng đầu, cổ và mắt
• Triệu chứng thần kinh như đi quẩn, co giật, liệt chân cánh

Theo các chuyên gia từ Colorado State University, nếu phát hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào, đặc biệt là chết đột ngột nhiều con, cần liên hệ ngay với bác sĩ thú y hoặc cơ quan thú y địa phương. Cúm gà là bệnh phải báo cáo bắt buộc theo quy định.

Nguy cơ lây nhiễm ở gà

Mô hình nuôi gà thả vườn có nguy cơ nhiễm cúm gà cao hơn nhiều so với nuôi khép kín. Theo phân tích từ UC Davis và Scientific American, có nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ này.

Yếu tố nguy cơ lớn nhất là tiếp xúc với chim hoang dã. Chim nước di cư như vịt trời, ngỗng hoang, thiên nga là nguồn chứa virus cúm A tự nhiên. Chúng bay hàng ngàn kilomet giữa các khu vực sinh sống và có thể mang virus mà không bị bệnh. Khi hạ cánh xuống ao, hồ, sông suối gần khu vực nuôi gà, chúng thải virus qua phân làm ô nhiễm môi trường. Gà thả dễ tiếp xúc với phân chim hoang, nước bị ô nhiễm hoặc thức ăn mà chim hoang đã ăn.

Việt Nam nằm trên đường di cư quan trọng của chim hoang ở châu Á, đặc biệt là vùng đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng sông Hồng. Trong mùa di cư (thường từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau), nguy cơ lây nhiễm tăng cao đáng kể. Các nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy chợ gia cầm sống và các trang trại nuôi có tỷ lệ phát hiện virus cúm gà cao, cho thấy virus vẫn đang lưu hành trong môi trường chăn nuôi.

Ngoài ra, việc để thức ăn và nước uống ngoài trời khiến chim hoang dễ dàng tiếp cận và làm ô nhiễm. Theo khuyến cáo từ USDA, thức ăn rơi vãi cũng thu hút chim hoang và động vật gặm nhấm, làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

Biện pháp phòng ngừa cúm gà

Phòng bệnh luôn quan trọng hơn chữa bệnh, đặc biệt với cúm gà khi chưa có thuốc điều trị hiệu quả. Theo hướng dẫn từ CDC, USDA và các chuyên gia quốc tế, người nuôi gà thả vườn cần thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp sau.

Tăng cường an toàn sinh học

An toàn sinh học là tuyến phòng thủ đầu tiên và quan trọng nhất. Cần xây dựng hàng rào hoặc lưới bao quanh khu vực thả gà, bao gồm cả phần trên cao để ngăn chim hoang bay vào. Mặc dù khó có thể ngăn chặn 100%, nhưng việc tạo rào cản vật lý sẽ giảm đáng kể khả năng tiếp xúc.

Không để thức ăn và nước uống ngoài trời hoàn toàn. Nên bố trí máng ăn, máng uống dưới mái che hoặc trong khu vực có lưới che phủ để chim hoang không tiếp cận được. Dọn sạch thức ăn rơi vãi hàng ngày vì chúng thu hút chim hoang và chuột. Tránh để nước đọng tạo thành ao nhỏ vì đây là nơi chim nước ưa thích.

Hạn chế người lạ vào khu vực chăn nuôi. Nếu có khách hoặc thợ sửa chữa phải vào, yêu cầu họ khử trùng giày dép hoặc cung cấp ủng nhựa dùng một lần. Không chia sẻ dụng cụ chăn nuôi với hàng xóm. Nếu phải mượn hoặc cho mượn, cần khử trùng kỹ trước và sau khi sử dụng.

Riêng biệt quần áo và giày dép dùng cho chăn nuôi nên có một bộ quần áo và giày chỉ dùng khi làm việc với gà, không mang vào nhà. Rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi tiếp xúc với gà. Tắm rửa sau khi làm việc với đàn gà, đặc biệt nếu đã tiếp xúc với phân hoặc dọn chuồng.

Cách ly và kiểm dịch

Khi mua gà mới về, phải cách ly ít nhất 30 ngày trước khi trộn vào đàn cũ theo khuyến cáo. Trong thời gian cách ly, quan sát kỹ sức khỏe gà mới, đảm bảo không có dấu hiệu bệnh tật. Chăm sóc đàn gà cũ trước, sau đó mới chăm sóc gà mới để tránh lây chéo.

Không mua gà từ chợ gia cầm sống hoặc nguồn không rõ ràng, đặc biệt trong mùa dịch. Nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy chợ gia cầm sống là nơi có nguy cơ lưu hành virus cúm rất cao. Nên mua gà giống từ các trại có chứng nhận kiểm dịch, đã tiêm phòng đầy đủ.

Vệ sinh và khử trùng

Dọn phân gà thường xuyên, ít nhất mỗi tuần một lần. Phân gà tích tụ nhiều là môi trường thuận lợi cho virus tồn tại lâu. Rải vôi bột xung quanh chuồng gà để khử trùng và làm khô môi trường. Vệ sinh và khử trùng máng ăn, máng uống thường xuyên bằng nước xà phòng, sau đó ngâm trong dung dịch khử trùng.

Khử trùng thiết bị chăn nuôi như xẻng, cào, rổ thường xuyên, đặc biệt sau khi tiếp xúc với phân gà. Nếu có gà chết, không được vứt xác bừa bãi. Phải chôn sâu ít nhất 1.5m hoặc đốt theo quy định, tránh để chó mèo hoặc động vật khác ăn xác gà chết.

Tiêm phòng vaccine

Tại Việt Nam, vaccine phòng cúm gà H5N1 cho gia cầm đã được sử dụng rộng rãi và là biện pháp phòng bệnh quan trọng. Theo Trung tâm nghiên cứu gia cầm Vigova, gà cần được tiêm phòng đầy đủ theo hướng dẫn và nhắc lại định kỳ. Gà chỉ nên bán sau ít nhất 14 ngày kể từ khi tiêm vaccine để đảm bảo miễn dịch đã hình thành.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng vaccine không phòng được 100% và không thay thế cho các biện pháp an toàn sinh học khác. Vaccine giúp giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh và giảm lượng virus thải ra môi trường nếu gà nhiễm bệnh.

Giảm tiếp xúc với chim hoang

Trong mùa di cư của chim hoang (tháng 10-3), cần đặc biệt cảnh giác. Theo khuyến cáo  trong thời gian này tốt nhất nên nhốt gà trong chuồng có mái che và lưới bao kín thay vì thả hoàn toàn tự do, đây là cách an toàn nhất trong mùa dịch cao điểm.

Nếu phát hiện chim hoang chết gần khu vực chăn nuôi, tuyệt đối không chạm vào. Báo ngay cho cơ quan thú y hoặc Chi cục Chăn nuôi Thú y địa phương để họ đến xử lý. Xác chim hoang có thể mang virus cúm nguy hiểm.

Phát hiện và xử lý khi nghi ngờ cúm gà

Nếu phát hiện gà có triệu chứng nghi ngờ cúm, đặc biệt là chết đột ngột nhiều con, cần hành động ngay lập tức. Theo quy định của CDC và cơ quan thú y Việt Nam, cúm gà là bệnh phải báo cáo bắt buộc.

Ngay lập tức cách ly những con gà còn sống ra khỏi khu vực có gà chết. Không chạm tay trần vào gà chết, phân gà hoặc bất kỳ bề mặt nào có thể bị ô nhiễm. Không vứt xác gà ra môi trường hoặc đem bán. Liên hệ ngay với Chi cục Chăn nuôi Thú y hoặc Trung tâm Y tế địa phương để báo cáo và xin hướng dẫn.

Nếu phải xử lý gà chết hoặc gà nghi bệnh, cần đeo đầy đủ bảo hộ theo hướng dẫn của CDC: găng tay, khẩu trang N95 hoặc khẩu trang y tế, kính bảo hộ, áo quần kín. Tránh khuấy động bụi, phân gà và lông vũ để virus không bay vào không khí. Sau khi xử lý, cởi bỏ đồ bảo hộ cẩn thận, giặt quần áo bằng nước nóng với xà phòng, tắm rửa ngay sau đó.

Theo CDC, cần tự theo dõi sức khỏe trong 10 ngày sau lần tiếp xúc cuối cùng với gà bệnh. Nếu xuất hiện triệu chứng như sốt, ho, khó thở, đau họng, đau đầu, mệt mỏi, cần đến cơ sở y tế ngay và thông báo cho bác sĩ rằng đã tiếp xúc với gia cầm nghi bệnh.

Khử trùng sau khi có dịch

Nếu đàn gà đã xác nhận nhiễm cúm, toàn bộ đàn phải được tiêu hủy theo chỉ đạo của cơ quan chức năng. Sau đó, khu vực chăn nuôi phải được khử trùng triệt để trước khi nuôi lại. Theo USDA, có hai phương pháp chính.

Phương pháp thứ nhất là làm sạch và khử trùng triệt để. Dọn sạch tất cả phân, lông vũ, thức ăn thừa, rơm rạ. Rửa sạch tất cả bề mặt bằng xà phòng và nước cho đến khi không còn bẩn nhìn thấy được. Sau đó khử trùng bằng dung dịch khử trùng có hiệu lực với virus cúm A theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Việc này phải được thực hiện ít nhất hai lần với khoảng cách vài ngày.

Phương pháp thứ hai là để đất “nghỉ ngơi” ít nhất 150 ngày. Đây là thời gian đủ để virus tự phân hủy trong môi trường. Nếu áp dụng phương pháp này, người chăn nuôi vẫn phải mặc đồ bảo hộ khi vào khu vực trong suốt 150 ngày.

Điều trị cúm gà – thực tế và khuyến cáo

Một trong những câu hỏi thường gặp nhất của người nuôi gà là liệu có thể điều trị cúm gà cho gia cầm hay không. Câu trả lời từ các cơ quan thú y uy tín trên thế giới là rõ ràng và nhất quán.

Không có phương pháp điều trị được khuyến nghị

Theo Merck Veterinary Manual – sổ tay thú y uy tín hàng đầu thế giới, việc điều trị cúm gà bằng thuốc kháng virus không được phê duyệt và không được khuyến nghị cho gia cầm. Lý do chính có ba điểm quan trọng gồm:

Thứ nhất, việc sử dụng thuốc kháng virus trên gia cầm tạo ra nguy cơ virus phát triển khả năng kháng thuốc. Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature và BMJ, việc Trung Quốc sử dụng rộng rãi thuốc amantadine (thuốc kháng virus cho người) trên gia cầm từ cuối thập niên 1990 đã dẫn đến việc virus H5N1 phát triển khả năng kháng cả amantadine và rimantadine. Điều này làm cho hai loại thuốc này trở nên vô dụng trong điều trị cúm gà ở người.

Thứ hai, chi phí điều trị quá cao so với giá trị của gia cầm. Thuốc  kháng virus hiệu quả nhất hiện nay – có nguồn cung hạn chế và giá thành cao. Theo nghiên cứu trên PMC (PubMed Central), việc sử dụng thuốc kháng virus cho gia cầm thương phẩm là không khả thi về mặt kinh tế. Một liệu trình điều trị cho người đã đắt, huống chi điều trị cho hàng chục con gà.

Thứ ba, nguy cơ tồn dư thuốc trong thịt, trứng và môi trường. Nếu dùng thuốc kháng virus cho gà, sẽ có tồn dư trong sản phẩm gia cầm và ảnh hưởng đến người tiêu dùng. Hơn nữa, việc sử dụng rộng rãi có thể gây ô nhiễm môi trường xung quanh trang trại.

Chính sách tiêu hủy bắt buộc

Theo USDA (Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ), CDC và WHO, khi phát hiện cúm gia cầm độc lực cao H5N1 trong đàn, chính sách duy nhất được áp dụng là tiêu hủy toàn bộ đàn gà nhiễm bệnh. Đây là biện pháp cần thiết để ngăn chặn virus lây lan ra môi trường và đến các đàn gia cầm khác.

Tại Việt Nam, theo quy định của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, khi phát hiện cúm gà H5N1:
– Toàn bộ đàn gia cầm trong bán kính 1km từ ổ dịch phải được tiêu hủy
– Vùng cách ly được mở rộng đến bán kính 3km
– Vùng kiểm soát được thiết lập đến bán kính 5-10km

Người chăn nuôi sẽ được bồi thường một phần thiệt hại theo quy định. Mặc dù đau lòng, nhưng đây là biện pháp cần thiết để bảo vệ cộng đồng và ngăn chặn dịch bệnh lan rộng.

Điều trị hỗ trợ cho cúm gà độc lực thấp

Trong trường hợp hiếm hoi khi gà nhiễm cúm độc lực thấp (LPAI – Low Pathogenicity Avian Influenza), có thể áp dụng một số biện pháp hỗ trợ:

• Kháng sinh phổ rộng: Sử dụng kháng sinh như Tetracycline, Amoxicillin, Tylosin để kiểm soát nhiễm trùng thứ phát do vi khuẩn. Cúm gà làm suy yếu hệ miễn dịch, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây viêm phổi, viêm túi khí. Kháng sinh không giết được virus cúm nhưng giúp ngăn ngừa và kiểm soát nhiễm trùng thứ phát.
• Vitamin và chất điện giải: Bổ sung vitamin A, C, E và các chất điện giải qua nước uống để tăng cường sức đề kháng và bù nước cho gà bị tiêu chảy. Vitamin giúp hệ miễn dịch hoạt động tốt hơn trong việc chống lại virus.
• Cải thiện điều kiện chăn nuôi: Đảm bảo chuồng ấm áp, khô ráo, thông thoáng. Giảm mật độ nuôi để gà có không gian nghỉ ngơi. Cung cấp thức ăn giàu dinh dưỡng, dễ tiêu hóa.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng các biện pháp này chỉ áp dụng cho cúm độc lực thấp và phải được thực hiện dưới sự giám sát của bác sĩ thú y. Đối với H5N1 và các chủng độc lực cao khác, điều trị là không được phép.

Tại sao không nên tự ý điều trị?

Nhiều người chăn nuôi có thể nghĩ rằng họ có thể mua thuốc kháng virus về điều trị cho gà để cứu đàn. Đây là sai lầm nghiêm trọng vì nhiều lý do.

• Về mặt pháp lý, sử dụng thuốc kháng virus cho gia cầm là vi phạm pháp luật ở hầu hết các quốc gia, bao gồm Việt Nam. Việc này có thể bị xử phạt nghiêm khắc.
• Về mặt y tế công cộng, việc sử dụng không đúng cách tạo ra virus kháng thuốc đe dọa sức khỏe cộng đồng.
• Về mặt đạo đức, che giấu gia cầm bệnh để điều trị có thể làm lây lan dịch bệnh đến hàng xóm và cộng đồng.

Quan trọng nhất, ngay cả khi dùng thuốc kháng virus, gà vẫn tiếp tục thải virus ra môi trường, làm ô nhiễm đất đai, nước và không khí xung quanh. Điều này tạo ra mối đe dọa lâu dài cho các đàn gia cầm trong khu vực.

Tình hình cúm gà tại việt nam

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của cúm gà H5N1 tại châu Á. Từ khi xuất hiện năm 2003, bệnh đã gây thiệt hại kinh tế khổng lồ cho ngành chăn nuôi. Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong phòng chống nhờ tiêm phòng vaccine rộng rãi và tăng cường giám sát, nhưng virus vẫn lưu hành trong gia cầm, đặc biệt tại các chợ gia cầm sống và trang trại quy mô nhỏ.

Nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ phát hiện virus cúm A tại các chợ gia cầm sống ở miền Bắc Việt Nam vẫn còn cao. Điều này cho thấy nguy cơ tái bùng phát vẫn luôn hiện hữu. Các ca nhiễm sang người tuy hiếm nhưng vẫn xảy ra rải rác, thường liên quan đến tiếp xúc trực tiếp với gia cầm bệnh hoặc săn bắt chim hoang.

Hàng năm, đặc biệt trong mùa di cư của chim hoang, cơ quan thú y thường phát đi cảnh báo và khuyến cáo tăng cường các biện pháp phòng bệnh. Người chăn nuôi cần theo dõi thông tin từ cơ quan chức năng để kịp thời áp dụng các biện pháp phòng ngừa phù hợp.

Tham khảo một số sản phẩm của Sanfovet

• SANFO.TYLOSIN
• TETRAMAX 50S
• AZ.KTMD
• ĐIỆN GIẢI GLU K.C ACTISO

Cúm gà là mối đe dọa nghiêm trọng đối với người nuôi gà thả vườn, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu thực hiện đúng các biện pháp an toàn sinh học. Điều quan trọng nhất là giảm thiểu tiếp xúc giữa gà nuôi với chim hoang dã, duy trì vệ sinh sạch sẽ, tiêm phòng vaccine đầy đủ và luôn cảnh giác với các dấu hiệu bất thường trong đàn gà.

Khi phát hiện gà có triệu chứng nghi ngờ, hãy báo ngay cho cơ quan thú y địa phương. Đây không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là trách nhiệm với cộng đồng, giúp ngăn chặn dịch bệnh lây lan rộng. Với sự hợp tác chặt chẽ giữa người chăn nuôi, cơ quan chức năng và cộng đồng, chúng ta có thể kiểm soát được nguy cơ cúm gà và bảo vệ ngành chăn nuôi bền vững.

—

*Nguồn tham khảo:
– CDC (Centers for Disease Control and Prevention): Bird Flu Information
– USDA Animal and Plant Health Inspection Service: Avian Influenza
– WHO (World Health Organization): Avian Influenza Reports
– University of Minnesota Extension: Avian Influenza Basics
– University of California Davis: Poultry Health
– Michigan State University Extension: Backyard Poultry Biosecurity
– Scientific American: Protecting Pets and Backyard Chickens from Bird Flu
– Colorado State University: Avian Flu Prevention
– Vietnam Ministry of Health: Avian Influenza Surveillance